सिंहवंशी

            'शहर' म्हटले की डोळ्यांसमोर उभे राहतात x आणि y अक्षांशाचे आलेख...उंचच उंच वाढणाऱ्या गगनचुंबी इमारती आणि तेव्हढ्याच वेगाने आडव्या विस्तारत जाणाऱ्या झोपडपट्टीच्या बकाल वस्त्या. वस्त्यांच्या कडेने वाहणारी गटारे,उघडी नागडी मुले,घाणीचं साम्राज्य....त्यात राहणारीे जगण्याच्या संघर्षात पिचून गेलेली....पोटाच्या आगीने होरपळून गेलेली माणसे. गगनचुंबी इमारतीतलं आयुष्य सुखसाधनांनी उंचावत जाणारं तर ह्या झोपडपट्ट्यांमधील आयुष्य समस्यांसह विस्तारत जाणारं.दोन्ही जीवनाच्या आपापल्या समस्या आहेत...अधोरेखित होते ती वरच्या वर्गाची धावपळ, त्यांचे प्रश्न ... मात्र काही समस्या ह्या झोपडपट्टयांनी पर्यायाने शहरांनी जन्मास घातलेल्या आहेत.

                         कुठल्याश्या दुष्काळी खेड्यातून अश्याच एका बकाल वस्तीत ती लग्न होऊन आली...वय वर्ष 15. आडोश्याला झोपडी होती...सासू भांडी धुणे करून पैसे मिळवत होती..एव्हढ्या भांडवलावर तिचं लग्न झालं..ती बाई असणं आणि काम करण्याजोगी असणं हे पुरेसं होतं. तिची सासू माझ्या घरी कामाला यायची... आता ती येऊ लागली . चटपटीत स्वच्छ नीटनेटकं काम.... तशी फारशी बोलायची नाही पण कधीतरी निवांतपणे गप्पा मारत बसे.. माझे न तिचे गेल्या 17 वर्षांत वेगळेच भावबंध तयार झाले होते. मी मालकीण आणि ती मोलकरीण असे नाते उरलेच नव्हते.. जणू ती घरातली एक झाली होती . तिचं नाव कामवालीला न शोभणारे, टिपिकल रखमा किंवा पारु बाई नव्हते ..अगदीच मॉडर्न 'शिल्पी' होते...तिच्या पतीपरमेश्वराने प्रेमाने ठेवले होते . शिल्पी नावाप्रमाणेच संसार नावाच्या चरकात पिचून निघालेले शिल्प होती...देहाची सपाट काडी,पाठ पोट एक झालेले आणि नियमित बाळंतपणे..माझ्या अर्ध्या वयाची असावी..3 मुलगे आणि 2 मुलींच्या जन्मानंतर नित्यनेमाने दरवर्षी जाऊन 'पोट पाडून यायची'... अबोर्शन साठी हा शब्द कळला तो तिच्याच कडून . पहिला मुलगा 16 वर्षांचा झालाय.. आतातरी फॅमिली प्लँनिंग चे ऑपरेेशन करून घे म्हणून मी तिच्या मागे लागले.. तिला काही पटेना. ऑपरेेशन करतांना आपण मरू आणि मुलींचे काय ? ही काळजी तिला पोखरायची..दर अबोर्शन च्या वेळी 3 दिवसांची सुट्टी टाकून ती लगेच कामावर हजर असायची.

                  शिल्पीचा नवरा काहीही करत नसे... तिचा सासराही तसाच होता . त्याला नेमाने दारूला पैसे दिले की तो मारझोड करीत नसे . एकदा त्याने कोणत्यातरी जुगारात बरेच पैसे मिळवले ... ते सारे घेऊन तो एका फटाकडी बरोबर राहू लागला. शिल्पीला काहीच फरक पडला नाही उलट ती खूषच वाटली, मला म्हणाली,"मुडद्याच्या बाटलीच्या पैशात माही लेकरं पोटभर खात्यात... ती सटवी का जलमभर ठेवणार हे.. पैसे संपले की लाथ घालन मंग येईलच परतून .. कुटं जाईन?" तसंच झालं , महिन्याभरात नवरा परतला.शिल्पी मनापासून नवऱ्यावर, संसारावर प्रेम करायची. तिच्या नवऱ्याच्या उर्फ "मुडद्याच्या" डोळ्यांत कसलेसे इन्फेक्शन झाले... किती जणांकडून कर्ज काढून उत्तम औषधोपचार  ,शुश्रूषा सारे तिने केलं.तिच्या एकूणात जीवन जगण्याच्या पद्धती माझ्या समजशक्ती पल्याड होत्या.विशेष म्हणजे शिल्पीचा मुलगा देखील काहीही कमवत नसे जे काही थोडेफार कधी मिळवलेच तर खाण्यापिण्यावर उडवून टाकायचा.तो शिकतही नव्हता..मोफत शिक्षणाचा फायदा घेऊन त्याने बँकेत प्युन व्हावे ,असे शिल्पीला फार वाटे. पण मोफत तांदुळापूरतेही हा हिरो शाळेत जायला तयार नव्हता..हिरो हा शिल्पीचाच शब्द. बरेचदा हे पुत्ररत्न पळून जाई..गायब होई चार दिवसांनी परत येई.एकदा कसल्याश्या मारामारीत पोलिसांनी धरून नेला.. मग त्याला सोडवून आणायला शिल्पी पुन्हा कर्जबाजारी . "मोक्ष मिळायला मुलगा हवाच "असे शिल्पी नेहमी म्हणायची.. मोक्षाचे माहीत नाही पण कपाळमोक्ष मात्र नक्की हाच हिरो करणार ,शंकाच नाही. तोच काय तिचे तीनही मुलगे आपल्या बापाचा ऐदीपणाचा वारसा पुढे चालवीत तिच्या उरावर बसून मजेत जगत होते

                    याउलट शिल्पीच्या दोन्ही लेकी सुमा आणि वसू चौथीत असल्यापासून आईला मदत करायच्या, पुढे दुपारच्या शाळेपूर्वी 2 घरे करून त्या शाळेत जात . वर्षीचे वर्षी पास होत होत्या आणि कधी शिल्पीचे काम निघाले, आजारपण असले तर बिचाऱ्या पोरी सारी कामे करायच्या..सुमा 14 /15 वर्षांची असेल... एके दिवशी कुणाचातरी हात धरून पळून गेली. दोन दिवसांनी शिल्पी उगवली.. एकतर कामे करून मी वैतागले होतेच त्यात डोळ्यांसमोर वाढलेली पोर काळजी वाटू लागली. शिल्पी शांतपणे म्हणाली,"म्याच म्हनलं जाय पळून..त्यो मुडदा काई लगीन लावून देयाचा न्हाई." आता मात्र मी थक्क झाले.माहेरी असो वा सासरी ... बाप,नवरा, मुलगा हे पुरुषवर्गीय प्राणी कष्ट करून पोसायचे असतात हे सुमाला ठाऊक असावे.सुमाचा नवरा वर्षभरात वारला... एक पोर पदरात घेऊन ती माघारी आली.तिनेही शिल्पी सारखे स्वतःला कामाला जुंपून घेतले.शिल्पी नवऱ्याबरोबर आता तिच्या दोन्ही मोठ्या लेकांना दारूसाठी पैसे देऊ लागली. सुमा बापाच्या घरात राहत होती.. त्यामुळे जुगाराचे पैसे ती पुरवायची. बाप आणि भाऊ डोकं फिरलं की सुमा पूर्वी कुणाचा हात धरून पळून गेली होती... म्हणून मार मार मारायचे.धाकट्या वसुचे लग्नही भाऊ करू देईनात.एकदिवस सुमाला बापाने काहीतरी क्षुल्लक  कारणावरून गुरागत मारलं... मध्ये पडलेल्या शिल्पीलाही काळं निळ करून सोडलं. शिल्पी रडत रडत नेहमीप्रमाणे आपली रामकहाणी सांगू लागली.

                       गेल्या दोन आठवड्यातील ही चौथी वेळ... मी तडकून शिल्पीला म्हणाले,"अश्या कश्या ग बावळट मायलेकी आहात तुम्ही? तुझ्या नवऱ्याला आणि पोराला तुम्ही पोसताय.. आणि वर मार खाताय. सोडून द्या त्यांना... म्हणजे आपोआप डोकं ठिकाणावर येईल." शिल्पी शांतपणे शून्यात नजर लावून बसली. मी आपल्या वकील धर्माला जागत तिच्या बाजूने असणाऱ्या कायद्यांचे पाढे म्हणून दाखवले... वर बोधमृत पाजत म्हणाले.."शिल्पी, तू आणि तुझ्या लेकी मिळून उत्तम कमावता.. छान चालेल तुमचं. वेगळ्या व्हा.. किंवा हाकलून द्या त्यांना." शिल्पी कमालीच्या थंड स्वरात उत्तरली..." हे आसं आमाला वाटलं नसन का वो बाई? रोज रोज वाटतं.. कदीकदी तर त्या मुडद्याचा जीव घेवा वाटतो...शप्पत! नुसतच वाटून चालत व्हय कुटं?."पुन्हा काही क्षण शांततेत गेले...शिल्पी समजूतदारपणे सांगत होती की स्वतः लाच समजावत होती कोण जाणे?.... "आमचं जग येगळ हाये... तिथं मानसं न्हाई जनावरं राहत्यात.. जंगलाचा कायदा हाय साराच... तुमाले शिंव्ह माहीत असन ना वो बाई! जिंदगीभर साऱ्या सिहिणी शिकार करून आनीतात.. अन निस्ता बसून शिंव्ह खाते फुकट... तसं सिहिनीच काय अडते सांगा बरं??" मी निरुत्तर .. खरंच एकदा पिल्लं झाली की सिंहिण सरळ सिंहाला सोडून देऊ शकते... आयुष्यभर कश्याला पोसायचं?? शिल्पी पुढे म्हणाली, " एक शिंव्ह आसला ना की बाकीचे फिरकत नाहीत तिकडे.. नाहीतर शिंव्हच काय गिधाडं, तरस, कोल्हे लचके तोडीतात. सीहीन असून उपेग न्हाई ... चार शिव्हास उरावर पोसण्यापरी एकच बरा न्हाई का?"... मी स्तब्धपणे विचार करत बसली...,"निघतो म्या! लई टाइम झाला" म्हणत शिल्पी उठली. मी मनोमन ह्या सिंहवंशी सिंहिणीला नमस्कार केला.... जंगलचा कायदा ती कोळून प्यायली होती.किती खरं होतं तिचं... समाजाच्या वाईट नजरांपासून वाचायचे असेल तर एक सिंह पाहिजे... भलेही त्याला आयुष्यभर पोसावे लागले तरी चालेल...त्याची पुरुषपणाची नुसती आयाळ पुरेशी आहे... जंगलात टिकून रहायला.शहर म्हणजे सिमेंटचे जंगलच नाही का?..मग इथेही जंगल राज चालणारच.👍

©🔏 यशश्री रहाळकर