तिचं कुंपण तिचं आकाश: नावात काय आहे??

"नावात काय आहे?" हे जगातील सर्वाधिक भाषांमध्ये भाषांतरीत , सर्वाधिक वापरले गेलेले ,सर्वाधिक प्रसिद्ध वाक्यांपैकी एक ...असे वाक्य. शेक्सपिअरच्या रोमिओ-ज्युलिएट नाटकातील ज्युलिएटच्या तोंडी ... "नावात काय आहे? गुलाबाला जरी दुसरे नाव असते तरी त्याचा सुगंध तसाच राहिला असता." .. अश्या आशयाचे वाक्य आहे... बाई ग ज्युलिएट तुझं गुलाबाचं ठीक आहे ग पण नावात इथं बरंच काही असतं... आता तुमच्याकडे नावांचा तसा तुटवडाच आहे पाचवा हेनरी आणि दहावा फिलिप..😂 आमच्याकडं अस नसते गो बाय!... इथं नुसत्या नावावरून अख्खी कुंडली मांडतात... भूत भविष्य वर्तमान एव्हढंच काय मागचा पुढचा जन्म पण कळतो. ते कुंडलीचं जरा साईडला ठेवलं तरी नुसत्या नावावरून आमच्याकड म्हंजे हिथ भरतवर्षात जात, धर्म, लिंग, प्रांत, भाषा, वय वगैरे वगैरे अशी लै माहिती मिळती. गंमतीचा भाग सोडला तरी प्रत्येक व्यक्तीचं नाव ही त्याच्याबद्दलची माहिती पुरविणारी एक किल्लीच असते.. तुम्ही केवळ नावावरून अनेक ठोकताळे, वेगवेगळे अंदाज बांधू शकता.. आणि ते बऱ्याच अंशी खरे सुद्धा ठरतात.

प्रत्यक्षात आपलं नाव काही आपण निवडलेलं नसतं ... कुणीतरी धोंड म्हणून ते गळ्यात बांधलेलं असतं जे सर्वसाधारणपणे तुमच्या हयातीत आणि त्यानंतरही तुमच्या अस्तित्वाचा भाग बनतं. आता ह्यात मुलींना लग्नानंतर नाव बदलण्याची संधी असते... काही लोक मोठं झाल्यावर आपलं नाव आपल्या मर्जीने बदलून घेतात...(मध्यंतरी अनेक नकुशी नावाच्या मुलींची नावे सरकारनेच बदलून घेतली).. पण त्यांचा अपवाद सोडला तर लोक आपल्याला आयुष्यभर ज्या नावाने नावे ठेवतात त्या नावाशी आपला संबंधच नसतो. त्यामुळे नावात आणि प्रत्यक्ष व्यक्तीत होणारे साधर्म्य हा केवळ योगायोग समजावा. इथे केतकी नावाची मुलगी काळी ठिक्कर असू शकते आणि श्यामला नावाची गोरी पान... माधुरी नावाची कर्कशा असू शकते आणि अबोली नावाची बडबडी.... मुलांच्या नावांबद्दल तर बोलूच नये कारण पुढे त्यांनी गुण दर्शविले तर नाव सार्थ होतं आणि उधळले तर कृतार्थ.. थोडक्यात काय तर नावाला काही अर्थ वगैरे असतो हे येथील दरबारे आम ला मंजूरच नाही. वानगीदाखल काही नावे सांगते ते ठेवण्यामागे माय-बापाचा हेतू काय असतो कोण जाणे...अमर, मानव आणि कहर म्हणजे "प्रणय" .. मुलींचीही नावे आरक्ता , संप्रेषणा, प्रकल्पा ... देवा रे! नावात काही अर्थच नाही . माझी आई शिक्षिका होती , तिच्या वर्गातील एका मुलीचे नाव चक्क "अमेरीका" होते.. ह्यात काहीच 'मन की बात' नाही 100% सत्य.. आईने हे सांगताच ..मी ती अमेरीका शाळेत जाऊन पाहून आले☺️.. तिच्या भावाचे नाव बहुदा चीन/ जपान असावे असे माझ्या मनातही आले.. प्रत्यक्षात काय होते कोण जाणे. भूगोलाचे शिक्षक असावेत तिचे तात..

नावात काहीच अर्थ नसू देत हो! पण हे "नाम महात्म्य" भल्याभल्यांची बोबडी वळवते.. आता चार पिढ्यांपासून जरा सुस्थितीतील घरातले सगळे पोमेट जरा परवडायला लागलं की फेअर अँड लव्हली आणत .. घरातल्या लहानथोरांचे ते सरसकट क्रीम असे .. अंघोळ झाल्यावर चेहऱ्यावर हेच क्रीम थापून वर पॉंड्सचा डब्बा उधळला की आपण सुंदर दिसतो असा साक्षात्कार अनेक पिढ्यांनी अनुभवला. घरातल्या खाश्या स्वाऱ्या दाढी केल्यावर हेच लावत पण 2/4 वर्षांपूर्वी अचानकपणे ही फेअर अँड लव्हली "लडकियो वाली क्रीम" झाली... आणि पुरुष लव्हली असूच शकत नाहीत हा साक्षात्कार झाला.. मग फेअर अँड हँडसम नावाखाली तेच क्रीम विकले जाऊ लागले. पुढे ह्या क्रीमच्या नावातील 'फेअर' शब्द म्हणे रेसिझमचा, वर्णभेदाचा पुरस्कार करत असल्याचा जावई शोध डस्की (उर्फ काळ्याकुट्ट) शेलिब्रिटींनी लावला... मग त्या क्रीमचे "ग्लो अँड लव्हली" असे बारसे झाले. मला एक कळत नाही "क्यूकीं मेरा रंग मेरी पहचान नहीं" हे वाक्य सुनेची निवड करतांना सासूला आणि बायकोची निवड करतांना लग्नाळू मुलांना का आठवत नसावे?? ह्यालाच म्हणतात "नाव मोठं आणि लक्षण खोटं"...

नावावरून आपल्या मनात त्या व्यक्तीची एक प्रतिमा निर्माण होते... बरेचदा ती जुळतेही पण कधीकधी ही नावे सॉल्लिड दगा देतात. सोसायटीत नव्याने रहायला आलेल्या कुटुंबातील नावे नलिनी, निलेश आणि नचिकेत अशी 'न' च्या बाराखडीतील होती. सोसायटीच्या एका कार्यक्रमात हे लोक जरा उशिराने आले आणि खुर्च्या मिळेना... लहान पोर उभं राहून कंटाळलं असेल म्हणून एका प्रेमळ काकींनी ,"नचिकेत ये राजा! बस माझ्या मांडीवर." असा प्रेमळ आग्रह केला... त्या कुटुंबातील पोर बापाकडे पाहू लागलं... बाप कावराबावरा झाला.. आणि नलिनी रागाने आपल्या ह्या प्रेमळ शेजारणीकडे एक कटाक्ष टाकून निघून गेली... कुटुंबातील नवऱ्याचं नाव नचिकेत आणि पोराचं निलेश होत🙄😂 निलेश काहीसं जुनं नाव तर नचिकेत मॉडर्न... त्यामुळे हा घोटाळा झाला... भर शंभर लोकांत नलिनीच्या नवऱ्याला मांडीवर बसायचा प्रेमळ आग्रह करणाऱ्या काकू पुढे सोसायटीतील ब्रेकिंग न्युजचा भाग झाल्या. माझ्या मिस्टरांच्या हाताखाली काम करणाऱ्या एका वर्कर कडे एकदा काही महत्वाच्या निमित्त ते गेले असतानाच प्रसंग.. तो तर घरी नव्हता पण त्याचे वडील होते.. आणि त्यांनी आदराने या बसा वगैरे म्हटले चहा घेता घेता माझ्या मिस्टरांनी लगे हात त्यांच्या चिरंजीवांची तक्रार करून टाकली, "अमोल अतिशय कामचुकार आहे... अमोल कामांची टाळाटाळ करतो" अश्या आशयाचे बरेच काही ते बोलले. दुसऱ्याच दिवशी काही कागदपत्रांवर डिटेल्स भरतांना त्यांनी "अमोल अनिल मोहिते" असे नाव लिहिले.. जे पुढे त्या वर्कर ने चुकले असल्याचे सांगितले म्हणजे तो "अनिल अमोल मोहिते" होता... हे राम! म्हणजे माझे मिस्टर अमोल समोरच बसून त्यानेच दिलेला चहा पीत त्यालाच कामचुकार आळशी वगैरे म्हणून आले होते. साधारण अनिल आणि अमोल ह्यात अमोल मुलगा असावा असेच वाटणे सहाजिक नव्हे का? तो वर्कर देखील हसून म्हणाला , " ..असा गोंधळ बऱ्याच लोकांचा होतो मलाच माझा बाप समजतात" 😂

नावं आपल्या बरोबर आपला सर्वसाधारण कालखंड दर्शवितात.. जसे सचिन म्हटले की 90 च्या दशकात जन्मलेला एखादा मुलगा डोळ्यांपुढे येतो.. गंगा , सिंधू ही नावे माझ्या आजीच्या पिढीतली तर साधना हे नाव सत्तरच्या दशकातील.. पुढे पूनम 80 ते 85 दरम्यान जन्म झालेल्या.. असा ढोबळ अंदाज बांधता येतो. मात्र श्रीराम आणि कृष्णा ही नावे सर्व पिढ्यांत आजोबा ते नातू प्रवास करताहेत.. फक्त आजोबा कृष्णराव असतील तर नातवाच्या पिढीत क्रिश होईल.एकेका बॅचला एकेक नावे गाजतात.. त्या नावाची वर्गात इतकी मुले असतात की त्यांचे अख्खे नावच वर्गशिक्षिकेला घ्यावे लागते... अशीच एक पिढी स्मिता आणि प्रशांत ह्या नावांनी गाजविली. माझ्या बॅचला सहा शीतल होत्या.. आणि शाळेतून कॉलेज, ग्रॅज्युएशन आणि पुढे प्रत्येक कॉलेजमध्ये शीतल नावाची मुलगी माझी मैत्रीण होती.. त्यामुळे बोलतांना शीतल जोशी भेटली किंवा शीतल पाटील म्हणाली .. असे सांगावे लागते... ह्या शीतल वरून आता माझ्या वयाचा अंदाज सहज बांधता येईल 😜. माझ्या यजमानांचे अनेक मित्र अभिजित नावाचे आहेत.. आणि लेकीच्या वर्गात 6 अनन्या आहेत. 'मानस-मानसी' सारखंच सद्या 'आद्य-आद्या' ही जोडनावं धुमाकूळ घालत आहेत. किरण, मृणाल, कोमल, सुहास ही नावे मात्र उभयलिंगी.. त्यामुळे तो आणि ती दोघांची असू शकतात.. मात्र आमच्या वर्गात जेव्हा स्नेहल नावाचा मुलगा आला तेव्हा त्या बिचाऱ्याची आम्ही चिडवून चिडवून पुरेवाट केली. काही नावे इतकी वापरली जातात की शंभर लोकांत खडा फेकून मारला तरी त्याच नावाच्या व्यक्तीला लागावा... मनीषा हे त्यात सर्वोच्च स्थानी असलेलं नाव.. सुभाष, संदीप, सोनाली त्या खालोखाल आढळतात. आमच्या एका फॅमिली फ्रेंडच्या घरी नवरा बायको दोघांचेही सख्खे भाऊ मंदार, चुलत मावस भाऊ आणि बहिणींचे नवरे पकडून अगदी जवळच्या नात्यात एकूण डझनभर मंदार.. संवाद साधतांना कोणत्या मंदार बद्दल बोलताहेत हे दोघांना कसं कळतं कोण जाणे?

नावांचा उगम अनेकविध भाषांमधून आणि विशेषतः विशेषणांमधून होतो.. उदाहरणार्थ शालिनी, मुग्धा, विनय, आदर्श. काही नावे कृती दर्शक असतात.. जसे आरती,प्रसाद. मराठीत मूळ मराठी नावांव्यतिरिक्त हिंदी आणि संस्कृत मधील नावांची देखणी सरमिसळ आढळते... खुशी, मुस्कान, मोहित.. ही हिंदी नावे तर सौरभ, क्षिप्रा, चारुहास, वेधस वगैरे संस्कृत .. उर्दू भाषेतील काही नावे अतिशय सुरेख अर्थपूर्ण आहेत जसे झरीना .. झऱ्यासारखी खळखळून हसणारी...मात्र ती धर्मसूचक वाटल्याने मराठीत तितकीशी रुळली नाहीत. मूळ बंगाली नावे अत्यंत अर्थपूर्ण असतात.. आणि तितकीच सुमधुर देखील. निवेदिता, अनुराग , अनुप्रीता ही बंगाली नावे मराठीत बेमालूम मिसळली. काही नावे जातील तिथं आपल्या बरोबर प्रांत सुद्धा घेऊन येतात... हितेशभाई आणि कोकीलाबेन गुजराथी तर रबडी, जिलबी , लड्डूमल अशी खाण्याच्या पदार्थांची नावे बिहारी.. साऊथ इंडियात नावांचा तुटवडा असावा कृष्णमूर्ती ,नारायण स्वामी आणि लक्ष्मणा, मूरुगना पलीकडे वेगळी नावे दिसत नाहीत... अर्थात त्यांच्या भल्यामोठ्या नावामध्ये त्यांचं नाव (first nane)नेमकं कोणतं ??हा प्रश्न मला नेहमीच पडतो. सध्या शौर्य, धैर्य, रुद्र, आद्य, ओवी ही पिटुकली नावे ठेवण्याची पद्धत आहे ... देवांच्या नावांचाही ट्रेंड इन आहे पण त्यात रुळलेली नावे न ठेवता अगदी विष्णू किंवा गणपतीची सहस्त्र नामावली धुंडाळून क्लिष्ट , कुणाला फारशी माहिती नसलेली नावे नव्याने शोधून ठेवली जातात.. ह्याच गटातले आर्चीस हे विष्णूचे तर स्वरणीम हे गणपतीचे नाव. ट्रीशा, तीतीक्षा, पर्युक्ता कुठून आले कोण जाणे??

नाव कसे असावे तर अर्थपूर्ण आणि ऐकल्यावर कानाला गोड वाटणारेही. .. इतकेही कठीण नाव असू नये की वयाच्या दहाव्या वर्षापर्यंत आपल्या लेकराला ते नीट सांगताच येऊ नये. त्याचबरोबर पुढे चालून त्या पोराला लाज वाटेल असेही काही नाव ठेऊ नये .. पूर्वी नवसाने झालेल्या मुलांची नावे भिक्या, कचरू, उकंडा ठेवत असत.. किती वाईट आहे हे? मुलीचे नाव नकोशी, आसवा, पाचवी, किती क्लेशकारक आहेत. कुंडली/ पत्रिकेतील जन्माक्षरावरून नाव ठेऊ नये ते वेगळे असावे.. अर्थात काही अक्षरे नाव ठेवण्यागत नसतात.. खो, षो,डो, पो .. काय नाव ठेवणार..☺️ मात्र ते नाव वेगळे असावे असे मानले जाते. माय-बापाच्या नावाची तोडफोड करून काहीतरी निरर्थक नावे ठेवू नयेत.. जसे शशांक आणि उर्वीची लेक शर्वी ... काहीच गरज नाही ह्याची.. तुमचे अपत्य दोघांचे आहेच.. दोघांचेही नाव ते लावणार आहे.. पुढे "रोशन " वगैरेही जमल्यास करणारच आहे.. मग त्याचे नाव तरी त्याचे त्याचे स्वतंत्र असू द्या ना! तसेच नाव ऐकल्यावर प्राणी किंवा पक्षी समोर येईल अशीही नावे ठेऊ नयेत.. असे माझे मत जसे पोपटराव, मैनावती, टायगर, वगैरे. ल्युसी, मोती, मौंटी म्हटले की मुलगा असेल की कुत्रा हे कन्फ्यूजन निर्माण होतं. काही लोक एकदम सहा सात नावे ठेवतात शेवटी त्यातले एक शाळेत घालतात. .. मग जन्मदाखल्यावर एक आणि शाळेच्या टी.सी. वर भलतेच आणि घरात हाक मारतात तिसऱ्याच नावाने हा घोळ होतो. सध्या कागदपत्रांच्या वैधतेची आवश्यकता लक्षात घेता एकच नाव पुरेसे आहे तेही जन्माआधीच ठरवून ठेवावे जेणेकरून birth certificate पासून तेच सगळीकडे कायम राहते... मग भलेही तुम्ही तुमच्या लाडक्याला झिंगुर, मुंगूर काहीही म्हणा घरी. इंटरनेटच्या कृपेमुळे हल्ली ढिगाने नावे अर्थासहित सहज उपलब्ध आहेत... तरीही लोक अमुक अक्षराचे नाव हवे म्हणून मला शोधून दे अशी विनंती करतात ... त्यांना नवीन आणि छान नाव हवेच असते..मी आपली प्रामाणिकपणे पाच सहा नावे, अर्थ वगैरे काढून पाठवते.. आणि शेवटी भलतेच पांचट नाव त्यांनी ठेवलेले असते.. अश्या वेळी मी माझ्या मुर्खपणावर फक्त चरफडत बसते. "नाव ठेवणे" ही क्रिया "नावे ठेवण्याकडे" वळणार नाही एव्हढी काळजी घ्यायलाच हवी.

थोडक्यात काय तर... "नावात काय आहे?" असे म्हणत शेक्सपिअरच्या नावाने खापर फोडण्यापेक्षा.. ठेवतानाच नाव नीट ठेवावे.. बाकी पुढे आयुष्यभर नावे ठेवायला लोक असतातच.

तर अशी ही...

🌹।।नाम महात्म्य सांगणारी साठा उत्तराची कहाणी पाचा उत्तरी सुफळ संपूर्ण ।।🌹..

नावे ठेवण्याची मनस्वी आवड असणारी... नाव ठेवणे ह्या क्रियेत विलक्षण रुची असणारी आणि नुसत्या नावावरून नावांचे पहाड उभारणारी.. "नाम है मेरा यशश्री और प्यार से लोग मुझे यश कहते है!"😂

✒️ यशश्री रहाळकर