शेफ नवरोबा

                      एखाद्या नवीन लग्न झालेल्या मुलीला विचारावे, "काय करतात तुझे मिस्टर? " तिने लाजत मंगळसूत्राशी चाळा करत उत्तर द्यावे ,... "ते ना शेफ आहेत." .... असा माझा एक कल्पनेतला संवाद सुरू असतो मात्र प्रत्यक्षात कुणी अशी अजून तरी भेटली नाही.... "शेफ" हा प्रत्येक स्त्रीच्या अत्यंत जिव्हाळ्याचा पण तितकाच under rated profession. गेल्या चार पाच वर्षांत अनेक जवळचे नातेवाईक, मैत्रिणी ह्यांची मुले केटरिंग कॉलेजला जॉईन झालीये काही नुकतीच पास आऊट झालीये... एकुणात लवकरच माझ्या कल्पनेतला संवाद प्रत्यक्षात येणार अशी आशा वाटू लागलीये. लहानपणीपासून एखाद्या पेशाबद्दल अत्यंत सुप्त आकर्षण वाटत असते.. म्हणजे आपल्यासाठी नव्हे तर आपल्या जोडीदारासाठी एखादा विशिष्ट पेशा आपण स्वप्नात रंगवत असतो ... 

पैकी अगदी लहानपणीपासून मला स्वतःला दोनच कामे भन्नाट वाटायची ... 

                  एक म्हणजे साड्यांच्या दुकानात अविचल गांभीर्याने साड्यांचे ढीग दाखवणारे पुरुष....आहाहा! काय ते समर्पण..... झोकून देऊन काम करणे काय असते ते त्या शंभर साड्यांच्या ढिगावर उभे राहून 101 व्या साडीचा पदर स्वतःच्या अंगावर पसरवून , "नक्षी पहा ताई एकदम लेटेस्ट.. अमुक सिरियलमध्ये हीच साडी होती अगदी." म्हणणाऱ्या व्यक्तीकडून शिकावे.  दुकानात आलेली बाई रिकाम्या हाती जाताच कामा नये... एकच साडी घ्यायला आलेली स्त्री चार कशी नेईल.... ह्याचा प्रयत्न म्हणजे टार्गेटच्या तिप्पट काम. त्यातही एखाद्या सुमार दिसणाऱ्या स्त्रिला भडक गुलाबी रंगाची साडी घ्यायला लावतांना, "तुम्ही म्हणजे माधुरीलाही फिके पाडाल ." म्हणणे म्हणजे कस्टमर डिलाईट. आपल्या सारख्या सामान्य माणसांना साधारणपणे एलिमेंटरीच्या परीक्षेत जे रंग आणि छटा शिकवल्या जातात त्या पल्याड कित्ती रंग आहेत ही ज्ञानप्राप्ती केवळ  दहा मिनिटे साड्यांच्या दुकानात होऊ शकते... पारवा, गेरवा, चिंतामणी, कोको , वाइन, पिच ... ह्या रंगांचे नीट ज्ञान ह्या व्यक्तीला असते. ऑफ व्हाईट ते बदामी ह्यात पांढऱ्या रंगांच्या 12 शेड्स असतात , हे फक्त आणि फक्त त्यालाच पक्के ठाऊक असते. दहा पंधरा हजार साड्यांच्या दुकानातून बरोब्बर निळ्या रंगाला केशरी काठ असणारी साडी 2 मिन हजर करणे... बाबो! केव्हढी ही स्मरणशक्ती... नतमस्तक ...🙏अक्षरशः नतमस्तक. लग्न होताच प्रत्येकीला कळणारे दाहक वास्तव दुर्दैवाने प्रत्यक्षात मी सुद्धा अनुभवले... साडी खरेदी ह्या प्रकारात नवरा नामक प्राण्याला काडीचाही रस नसतो, निळा आणि जांभळाच काय  ...पिवळा आणि हिरवा रंग सुद्धा त्याच्या दृष्टीने फार काही वेगळा नसतो, तुम्ही अगदीच पाठीशी लागलात तर वाढदिवस /लग्नाचे वाढदिवस वगैरे ला तो साडी आणतो पण दर वर्षी एकाच रंगांची किंवा एकाच प्रकारची साडी आणल्याचे पाहून तुम्ही कपाळावर हात मारून घेता. माझ्या एका मैत्रिणीच्या नवऱ्याने तर अगदी 100% सारखी साडी सतत दोन वर्षे आणली... ती नाराजीने म्हणाली  " नवऱ्याने प्रेमाने आणली म्हणून देऊन पण टाकता येत नाही." आता ती बिचारी दोन सारख्या साड्या नेसते. ...   सदरहू साडी खरेदी आणि नवरा ह्यांचा संबंध न आलेलाच उत्तम.

                      मला दुसरे भन्नाट वाटणारे काम म्हणजे  बल्लावाचार्य... अर्थात  पुरुष स्वयंपाकी. माझ्या लहानपणी जेव्हा घरातले पुरुष कितीही तहान लागली तरीही हाताने भांडभर पाणीही घेत नसत, काम करणाऱ्या बाईला हात धुवून ,पुसून लोटी भांड भरून द्यावं लगे, मग हे पुरुषोत्तम घटाघटा पाणी पीत... त्या काळात हातात झारा कढई घेऊन येणाऱ्या आचाऱ्याचे मला मनापासून कौतुक वाटायचे. आमच्या भागात त्यांना आचारी म्हणत पण आजोळी नागपूरला महाराज म्हणण्याची पद्धत होती. नागपूरात अगदी पूर्वापार सगळे नातेवाईक एकत्र एकाकडेच ह्या महाराज कडून फराळ तयार करून घेतात. हल्ली हे लोण सगळ्या गावांत अगदी अपार्टमेंट मध्येही दिसून येतं. एकच महाराज बोलविले की शेव, चिवडा, लाडू, शंकरपाळे वगैरे गनीम शरण आलेच म्हणून समजा. पदार्थ बिघडून वाया जायचा ताप नको शिवाय कष्ट शून्य... मात्र त्याच्या मागे पुढे तासनतास लक्ष देत गप्पा मारत बसायला बायकांकडे वेळ आणि पेशन्स कित्ती असतो..😳😱. मात्र कला आहे बॉस! आदर करावा अशी कला आहे. ती पिवळी आणि केशरी रंगांच्या बरोब्बर मध्ये असणारी सुबक एकसारखी बुंदी आहाहा! पिवळी धम्मक वेटोळी शेव... रंगोत्सव नुसता. बुंदी पाकात मुरली की दोन्ही हातांनी भराभर अगदी एकसारखे लाडू वळून लांबून थेट परातीत फेकणारे कलाकार पाहिले की थक्क व्हायला होतं. आमच्या विदर्भात साधारण सामूहिक जेवणावळींना , भंडाऱ्यांना आचारी बोलावल्या जात असे... ह्या लोकांचा पोशाख काहीही असू देत पण एक गुलाबी गमछा मात्र खांद्यावर असायचाच... सगळ्यांचा गुलाबीच असायचा... काय कोडं होतं कुणास ठाऊक?

               यजमानाचा काळजीने, टेन्शनने जीव गेला तरी चालेल इतक्या उशीरा येणे ,ही ह्या आचारी लोकांची आणिक एक खासियत. नंतर कपभर चहा पिऊन ह्यांच्या अंगात पवनसुत हनुमान प्रकट होऊन ते विद्युतवेगाने काम करायचे ... तासाभरात हजारो लोकांचे जेवण तयार असायचे. विदर्भातील ठराविक मेन्यू म्हणजे मसाले भात, बटाटे-वांग्याची किंवा काशीफळाची रस्सेदार भाजी, साधा भात ,फोडणीचं गोड आंबट वरण, पोळ्या आणि बुंदी किंवा शिरा...

उन्हाळ्याच्या दिवसांत जिलबी मठ्ठा असायचा. मोठमोठ्या ड्रममध्ये बर्फाच्या लाद्या टाकून तयार केलेला मठ्ठा म्हणजे कहरी उन्हातले स्वर्गसुख. हे सगळे पदार्थ करण्यात हे आचारी निष्णात होते... त्याच्याच जोडीला एक भन्नाट पदार्थ उन्हाळ्यातील खासियत म्हणजे कैरीची लुंजी ... चटकदार आहा! ह्या पदार्थाची चव माहीत नसलेल्याचे आयुष्य वाया गेले, म्हणावे इतका जबराट पदार्थ. लहानपणी ह्या आचारी काकांना जिलब्या तळताना बघणं ह्या माझा अत्यंत आवडता कार्यक्रम... मोठ्या, पसरट कढईत तापलेल्या तेलात एकसारख्या सुरेख जिलब्या सोडत जाणे हे अत्यंत अवघड काम आहे,   "ये तो आर्ट है..इझी नही ये आर्ट "

एकदाच जिलबी करण्याच्या अयशस्वी प्रयत्नानंतर जिलबी घरी करण्याचा पदार्थच नव्हे.... जिलबी विकतच आणून खावी ह्या ठाम मतावर मी आले.... नाशिककरांच्या धर्मानुसार सांगायचे झाल्यास केवळ बुधा हलवाईचीच जिलबी आणून खावे... असे ठरवून टाकले. मात्र हे आचारी अत्यंत कौशल्याने एकसारखी जिलबी करायचे... रामशरण नावाचे वयस्कर आचारी आमच्याकडे हनुमान जन्माच्या भंडाऱ्यासाठी येत ...हे काका बरोब्बर साडेतीन वेटोळ्यांचीच जिलबी करत असत... प्रत्येक जिलबी म्हणजे झेरॉक्स ...👍

                  साधारण आठ वर्षांची असेन मी ... जगातली सगळ्यांत सुखी बायको असेल ती आचाऱ्याचीच... असे मला तीव्रतेने वाटायचे. मुळात स्वयंपाक हा स्त्री जीवनाचा नाईलाज अशीच विचारधारा, त्यात उत्साहाचा अभाव, त्यात झोप प्रिय , त्यात घरी आजी , आई, काकू ,आत्या वगैरे बऱ्याच स्त्रिया ह्या सगळ्या पार्श्वभूमीवर स्वयंपाकी नवरा मिळावा असे फार वाटायचे. एकदा ह्या रामशरण आचाऱ्यांचीच बायको आमच्या आजीकडे आली... कुणाचीही भिड न बाळगता त्यांना चारचौघात मी म्हणाले... "मज्जा आहे ना तुमची तुम्हाला तर स्वयंपाक करावाच लागत नसेल." मूळ हिंदी भाषिक असलेल्या त्यांना माझ्या वाक्याचा अर्थ कळला आणि सगळ्या बायकांत एकच खसखस पिकली. मला जवळ घेऊन त्या म्हणाल्या, "मुन्नी राजाकी पत्नी को भी अपणे घर की रसोई देखनी होवे है।" ... त्याच क्षणी मला ज्ञानप्राप्ती झाली.. की तुम्ही कुणीही असा किंवा तुमचा नवरा कुणीही असू द्या... स्वयंपाक चुकणार नाहीच. साधारण  97/ 98 सालात ...ह्या क्षेत्राला खरे ग्लॅमर मिळवून दिले ते शेफ संजीव कपूरने...  रेसिपीचा पहिला वहिला शो तुफान लोकप्रिय झाला... खाना खजाना किंवा तत्सम काहीतरी नाव असावे..पण आम्ही नाक लावून पहायचो. त्यात वापरलेले पदार्थ, केलेल्या कृती (प्रोसेस) आणि तयार झालेली डिश ह्यांची आणि आमची काडीमात्र ओळख नव्हती...  तरीही घरोघरी बायका हा शो पाहत , काही तर डायरी घेऊन रेसिपी उतरवून ठेवत. त्यातले नेमके किती पदार्थ प्रत्यक्षात केले जात ...हा एक वादाचा मुद्दा आहे. मला तर दाट संशय होता की कधी नव्हे तर एक पुरुष स्वयंपाक करतोय हे पाहणेच तेव्हा आनंददायक वाटत असावे. शिवाय ह्या शेफ लोकांचे प्रेझेंटेशन इतके अफलातून असायचे की पदार्थ उमजले नाहीत तरी डोळे तृप्त होत. जिलेटीन, कमलककडी, कलौंजी अशा सीमापार पदार्थांची ओळख झाली ती ह्याच रेसिपी शोज् मधून. ऑस्ट्रेलियाच्या धरतीवर भारतात मास्टर शेफ सुरू केलं आणि त्याचे थोडे थोडके नाही तरआठ सिझन यशस्वी झाले... माझ्या अत्यंत आवडत्या कार्यक्रमांपैकी हा एक... ह्या स्पर्धेचे परीक्षक असणारे अनेक नामवंत शेफ घराघरात पोहोचले... शेफ कुणाल, शेफ रणवीर ब्रार ह्यांच्या रेसिपीचे कार्यक्रम म्हणजे रेसिपीच्या जोडीला नेत्रसुख. एखाद्या हिरोला लाजवेल असा फिटनेस, कॅमेरासमोर आत्मविश्वासाने केलेला वावर... तमाम स्त्री वर्गाचे मन जिंकून गेला. ह्या सगळ्यांत ग्लॅमर आणि प्रसिद्धी सर्वांधिक लाभलेले शेफ विकास खन्ना ... म्हणजे पुरणपोळीवर साजूक तूप. आता शेफ होणे अधिक चॅलेंजिंग झाले आहे... ते आता एक मल्टी टास्किंग स्कील मानले जाते. शेफ म्हणून नवनवीन पदार्थांचे आविष्करण तर करायचेच पण जोडीला वेगवेगळ्या खाद्यसंस्कृतींच्या चवींचे पदार्थ करायचे... त्याचसोबत पारंपारीक पदार्थ , त्याच्या पद्धती देखील अभ्यासून खाद्यसंस्कृती वृद्धिंगत करण्यासाठी प्रयत्न देखील करायचे. यासाठी अनेक दुर्गम भागांत, देश विदेशात सतत प्रवास करत तेथील पदार्थ आत्मसात करायचे... केव्हढं विस्तारलेलं क्षितिज आहे. त्याचबरोबर रेसिपींची पुस्तके लिहायची, टी व्ही , प्रसारमाध्यमे, सोशल मीडिया, वृत्तपत्रे ह्यांतून सतत झळकत प्रसिद्धी देखील अनुभवायला मिळू लागली. इतर सगळ्याच पेशांप्रमाणे मेहनत संघर्ष ह्यात आहेच पण तो कुणाला चुकलाय?

                   माझ्या लहानपणीपासून केलेल्या हरतालिकेचे फळ म्हणून की काय ..स्वयंपाकाची अतिशय आवड असणारा नवरा मला लाभला. माझा नवरा व्यवसायाने शेफ नसला तरी अत्यंत चविष्ट स्वयंपाक करतो... स्वयंपाक म्हणण्यापेक्षा विविध चवींचे, वेगवेगळ्या कुझिन्स मधले भन्नाट पदार्थ तो आवडीने करून पाहत असतो... आणि कमाल म्हणजे प्रत्येक पदार्थ , "वा जी वा!" बनतो. You tube वरून माहिती शोधून, सगळे पदार्थ मांडून एकाग्रपणे जेव्हा तो कुकिंग करत असतो तेव्हा तेव्हा आमचं अरेंज मॅरेज आहे हे विसरून मी त्याच्या नव्याने प्रेमात पडत जाते💝🎊 गंमत म्हणजे कित्येक पदार्थांच्या नावांचे उच्चार मला प्रयत्नपूर्वक शिकावे लागतात. सरड्याची धाव कुंपणापर्यंत तशी माझी गाडी जेमतेम महाराष्ट्रीयन चार गरजेचे पदार्थ करण्यापर्यंत जाऊ शकते. त्या पलीकडे अगदी राजमा करायचा म्हटलं तरी टेन्शन येतंच मला. आजकाल घरोघरी कुटुंबातील हे बेस्ट हाफ स्वयंपाकाचे रणांगण गाजविताना दिसतात... खरं सांगायचं तर ह्या स्थित्यंतराचा परिपक्व माणूस म्हणून खूप अभिमान वाटतो. विशेषतः मुलगी नसलेल्या घरात, मुले चटपटीतपणे आईच्या हाताखाली पाने घेणे, वाढणे अशी कामे करतात... अनेकदा सवाष्ण म्हणून जेवायला गेले की त्यांचे नवरे सुद्धा अतिशय नीटस पणे पान वाढतात. घराघरांत आई आता.... "माझ्या मुलाला स्वयंपाक करायची, नवीन पदार्थ करायची आवड आहे" हे लाज न वाटू देता उलट अभिमानाने सांगतात. ह्या लॉक डाऊन मध्ये अनेकींच्या भाचे, पुतणे ह्यांनी सुरू केलेले रेसिपीज् चे चॅनल subscribe करायची विनंती करण्यात आली आणि त्या मुलांच्या चॅनल ला उत्तम प्रतिसाद मिळतोय हेही तितकेच महत्वाचे आहे. "सुगरण" हा शब्द आता लिंगभेदापलीकडे वापरला जायला हवा, इतका हा बदल सुखावह आहे.

                 स्त्रियांची कामे आणि पुरुषांची कामे अशी तीव्र लक्ष्मणरेषा असणाऱ्या एका पिढीचे आपण साक्षीदार आहोत. हळूहळू स्त्रिया घराबाहेर पडल्या, बरोबरीने कामाला लागल्या... कुठलेही कामाचे क्षेत्र त्यांनी सोडलेले नाही अगदी मुली बसच्या कंडक्टर, अग्निशामक दलात, सैन्यात ... कितीही जिकीरीच्या कामात झोकून देऊन काम करू लागल्या. आता दुसऱ्याही हाताला ही रेषा पुसट होत गेली...पुरुष देखील स्त्रियांची म्हणून असणारी खास कामे जसे मुलांना सांभाळणे, कपडे मशीनला लावणे अशी कामे लीलया करू लागले... मात्र अजूनही स्वयंपाकघर हे क्षेत्र स्त्रियांचेच मानले जाते. नव्या पिढीच्या मुलांना मात्र मुलींच्या बरोबरीने स्वयंपाक यायला हवा याबद्दल आईच आग्रही असल्याचे चित्र हल्ली दिसते. एकप्रकारे ते योग्य देखील आहे... शिक्षणाच्या /नोकरीच्या निमित्ताने वेगवेगळ्या प्रांतात कधी वेगळ्या देशात राहायची वेळ आली तर अश्या मुलांचे हाल होत नाहीत... चांगले जेवण करता आल्याने ते निरोगी देखील राहतात. जपान सारख्या देशांत भारतीय जेवण मिळण्याची प्रचंड मारामार असते तिथे हीच मुले तग धरू शकतात. कधीतरी आपल्या नवऱ्याने सकाळचा चहा तरी करावा अश्या अपेक्षेत असणाऱ्या स्त्रियांची मुले जेव्हा त्यांच्या वाढदिवसाला स्वतः केक बनवून surprize देतात ... तेव्हाचा त्यांचा आनंद अवर्णनीय असतो. शेफ नवरोबा आपल्या नशिबात नव्हताच मुळी म्हणून खट्टू होऊ नका... आपल्या लेकींच्या, सुनांच्या नशीबात शेफ नवरोबा नक्कीच असेल अशी तरतूद तर आपण नक्कीच करू शकतो.👍😊

©️🔏 यशश्री रहाळकर